Giriş: Sessiz Katil 'Isı' ve Yalan Yanlış Çözümler

Türkiye'de bir laptopun ortalama ömrü, teknik arızadan değil, bakımsızlıktan biter. Kullanıcılarımız genellikle cihaz 'alev alana' veya 'oyunun ortasında kapanana' kadar servise gitmez. O ana kadar da altına kitap koymak, 100 liralık vakumlu soğutucu takmak veya fön makinesiyle içine hava tutmak gibi 'kocakarı ilaçları' ile günü kurtarmaya çalışır. Oysa laptopunuzun içinde yaşananlar, basit bir tozlanma meselesi değildir; bu bir hava akışı (Airflow) cinayetidir.

1. Izgaraların Arkasındaki Duvar: 'Termal Keçe' (Dust Bunny)

Dışarıdan baktığınızda laptopunuzun hava çıkış ızgaraları temiz görünebilir. Ancak asıl tehlike, fan ile bakır ızgara (Heatsink) arasında birikir. Evdeki halı tozu, kedi tüyü ve sigara dumanı, fanın dönüşüyle içeri çekilir ve ızgaraların önünde birikerek keçe gibi, yün gibi kalın bir duvar örer. Biz buna teknik serviste 'Termal Keçe' deriz. Bu duvar oluştuğunda, fan 6000 devirle dönse bile sıcak havayı dışarı atamaz; hava içeride hapsolur. Siz dışarıdan soğutucu da tutsanız, buz da koysanız, o duvarı kaldırmadan işlemci soğumaz. Bu keçeyi temizlemenin tek yolu, cihazın içinin açılıp fan bloğunun sökülmesidir. Dışarıdan basınçlı hava sıkmak, bu toz yumağını fanın içine iterek fanı kilitler.

2. Termal Macun Efsaneleri: 'Diş Macunu' Sürmeyin!

İnternette 'Termal macun değişimi' videolarını izleyip, teknoloji marketten 50-100 TL'ye alınan macunlarla bakım yapmaya çalışmak, yapabileceğiniz en büyük hatalardan biridir. Neden mi?

Pump-Out (Dışarı Akma) Etkisi

Laptop işlemcileri (CPU) ve ekran kartları (GPU), masaüstü bilgisayarlar gibi kapaklı (IHS) değildir; çip çıplaktır (Direct Die). Bu yüzden 80-90 derecelere çok hızlı çıkıp inerler. Kalitesiz veya düşük viskoziteli (cıvık) macunlar, bu ısı değişiminde genleşerek çipin üzerinden kenarlara akar. Buna 'Pump-Out Effect' denir. Sürdükten 3 gün sonra macun kenarlara taşar, çip ortada kuru kalır ve cihaz eskisinden daha çok ısınmaya başlar. Profesyonel servislerde, bu etkiye dayanıklı, endüstriyel sınıf Honeywell PTM7950 (Faz Değiştiren Ped) veya yüksek yoğunluklu macunlar kullanılır. Bu malzemeler marketlerde satılmaz.

Betonlaşma ve Çatlama

Fabrika çıkışlı macunlar genellikle 1-2 yıl içinde kuruyarak beton gibi sertleşir. Bu sertleşmiş katmanı temizlemek için tornavida veya metal spatula kullanmak, işlemci üzerindeki mikroskobik yolları çizer. Bu da cihazı 'Çöp' haline getirir. Özel kimyasal çözücülerle (Solvent) yumuşatılmadan temizlik yapılmamalıdır.

3. 'Elektrik Süpürgesiyle Çektim Düzelmedi'

Ev kullanıcılarının en sık yaptığı hata, laptopun hava deliklerine elektrik süpürgesi tutmaktır. Bu işlem iki büyük risk taşır:
1. Statik Elektrik: Süpürgenin plastik ucu ve hava sürtünmesi binlerce voltluk statik elektrik üretir. Bu elektrik anakarta sıçrarsa, çipsetler yanar.
2. Ters Voltaj: Fanlar süpürgenin çekim gücüyle olması gerekenden çok daha hızlı ve kontrolsüz döner. Fan motoru bir dinamo gibi çalışarak anakarta ters voltaj (Back EMF) basar ve fan kontrol devresini yakar.

4. Termal Pedlerin Önemi (VRAM Yanıkları)

Sadece işlemciyi soğutmak yetmez. Ekran kartının bellekleri (VRAM) ve güç besleme üniteleri (MOSFET) de aşırı ısınır. Bu parçaların üzerinde 'Termal Ped' dediğimiz silikon yastıklar vardır. Cihazı açtığınızda bu pedler genellikle yırtılır veya kirlenir. Yerine 'Macun' sürmek veya yanlış kalınlıkta (örneğin 1mm yerine 2mm) ped koymak felakettir. Ped kalın gelirse soğutucu blok havada kalır ve işlemciye temas etmez. Ped ince gelirse VRAM'ler temas etmez ve ekran kartı yanar. Her laptopun ped kalınlığı milimetriktir ve kumpasla ölçülerek yenilenmelidir.

5. Sonuç: 500 TL Vermemek İçin 50.000 TL'den Olmayın

Bilgisayarınızın fanı 'Traktör' gibi ses çıkarıyorsa, bu 'Fanım tozlandı' demek değildir; 'Fanın göbeği dağıldı, yalpalıyor, her an durabilirim' demektir. Fan durduğunda işlemci saniyeler içinde 105 dereceye ulaşır ve sistem kendini kapatır. Bu kapanmalar sıklaşırsa, anakartın çipset lehimleri (BGA) genleşip çatlar ve cihaz bir daha hiç açılmaz (Reballing gerekir). Yılda bir kez yapılacak, garantili, kimyasal temizlikli ve doğru macunlu profesyonel bakım, cihazınızın ömrünü 3-4 yıl uzatır, FPS değerlerinizi (kare hızı) ilk günkü seviyesine getirir. Evde risk almayın, işi ehline bırakın.